Wij, Ronald Möhrke en ondergetekende, verheugen ons erop dat we de tiende editie van ons Schaken tegen Kanker Toernooi een bijzondere naam mogen geven, die van onze enige wereldkampioen schaken. De reden dat we dit toernooi op woensdagavond 20 mei 2026 organiseren is dat het op deze datum precies 125 jaar geleden is dat Max Euwe werd geboren in Watergraafsmeer. Daarnaast was het Max Euwe die zich inzette voor het Koningin Wilhelmina Fonds! De voorzitter van het Max Euwe Centrum te Amsterdam, dr. H.J. van den Herik, is bereid gevonden het toernooi te openen.
Op zaterdag 16 mei wordt het Max Euwe Jeugdtoernooi gehouden, de 5de jeugdeditie van Schaken tegen Kanker.
Voor alle informatie (incl. de posters en de fraaie herinneringsmedailles) over beide Max Euwe Schaaktoernooien, in het fraaie Deltahotel aan de Maas te Vlaardingen, ga je naar onze website (www.schakentegenkanker.nl) waar je ook de inschrijfformulieren kunt vinden. Lees ook over de schakers die aan de gevolgen van kanker zijn overleden. Alle opbrengsten komen geheel ten goede aan de palliatieve zorg voor kankerpatiënten onder het Roparun motto:
‘Leven toevoegen aan de dagen, waar geen dagen meer kunnen worden toegevoegd aan het leven.’
Rotterdamse roots en belangrijke Rotterdamse contacten
Zijn moeder, Elisabeth van der Meer, is in juli 1879 in Rotterdam geboren en Max Euwe is vernoemd naar zijn opa van moederskant, Machgielis van der Meer, geboren in IJsselmonde in 1841. Zijn oudere broer Willem is vernoemd naar de opa van vaderskant. Zowel Max Euwe als zijn moeder hebben (o)pa nooit gekend door zijn plotselinge overlijden tijdens Kerst 1878. De oma van Max, Catharina Johanna de Wit, geboren in Vlissingen in 1849, was toen al in verwachting van zijn moeder.
Max Euwe woonde in de periode 1924 -1926, nu honderd jaar geleden, in Rotterdam in de Kortenaerstraat, vlak bij de Witte de Withstraat en het centrum. Hij gaf wiskundeles op de HBS aan het Afrikaanderplein in Rotterdam-Zuid, ook wel de Boerenzij genoemd. De HBS was gevestigd in een noodgebouw, het huidige (school)gebouw moest nog worden ontworpen en gebouwd. Max Euwe was lid van de Nieuw Rotterdamse Schaakvereniging (N.R.S.V.) van de legendarische bestuurder, auteur en schaakpromotor mr. Oskam. Euwe vertelde dat hij in zijn carrière veel steun van mr. Oskam had ondervonden. Hij was al sinds 1921 schaakkampioen van Nederland. De foto komt uit Rotterdams Schaaknieuws 1925 met de volgende tekst van mr. Oskam(?):
Max Euwe.
‘Met een clean score komt hij uit den Winterwedstrijd van N.R.S.V.
Ongeslagen kwam hij met den Eerste Prijs uit Wiesbaden. Bravo!
Wij brengen hierbij het portret van de primissimus.’
Max Euwe vergezelde in zijn zomervakantie van 1924 mr. A. Rueb en dr. M. Niemeijer naar Parijs waar hij op 12 juli deelnam aan de eerste schaakolympiade en vervolgens op 20 juli getuige was van de oprichting van de Wereldschaakbond (FIDE). Mr. A. Rueb werd gekozen als eerste voorzitter van de FIDE.
Naast tijd voor het schrijven aan zijn proefschrift werkte hij in Rotterdam ook aan zijn allereerste schaakboekje dat in 1925 werd uitgebracht, met achter in een bon voor een simultaan bij A.S.C. (zijn club in Amsterdam) of N.R.S.V. (zijn club in Rotterdam). In 1926 gaf hij de eerste schaaklessen aan de Rotterdamse Volksuniversiteit en maakte hij veel lesstof in de vorm van syllabi. Een syllabus bevatte in die tijd één hoofdstuk of één les. Hij zou jarenlang schaak les blijven geven aan o.m. de Volksuniversiteiten van Rotterdam, Amsterdam en Den Haag. Andere hoogtepunten in 1926 waren, nu honderd jaar gelden, zijn huwelijk met Caro Bergman, zijn promotie tot doctor in de Wis- en Natuurkunde, zijn derde titel Nederlands Kampioen Schaken en zijn eerste match tegen dr. Alexander Aljechin.
De Rotterdamse Ida van Dugteren, negen jaar ouder dan Max Euwe, was sinds de oprichting de ambitieuze en vooruitstrevende directeur (heette toen secretaresse) van de Rotterdamse Volksuniversiteit. Zij kreeg veel onderscheidingen, waaronder de Zilveren Anjer uit handen van Prins Bernhard. Zij vroeg aan Max Euwe een bijdrage te leveren aan het jubileumboek t.g.v. het tienjarig bestaan van de Rotterdamse Volksuniversiteit (1917-1927), een hele eer.
Door zijn goede contacten met haar, zij was ook medeoprichter en prominent lid van het bestuur van de Bond van Nederlandse Volksuniversiteiten, kreeg hij de gelegenheid vanaf 1931 schaaklessen te maken en te presenteren voor de pas opgerichte Radio Volksuniversiteiten Holland (RVU), kantoorhoudende te Rotterdam. Radio was een revolutionaire ontwikkeling in die tijd. Onder haar bezielende regie werd er uitgezonden vanuit Rotterdam, Amsterdam en Hilversum. Zij vroeg Max Euwe radiolessen te verzorgen en begeleidende syllabi te maken. Een uitstekende oefening voor de vele schaakboeken die hij zou schrijven.
Tijdens zijn eerste en twee WK-matches daarna tegen dr. Alexander Aljechin om het wereldkampioenschap, 1935 en 1937, werd er alle keren een partij in Rotterdam gespeeld. Op vertrouwd terrein en op een eerste klas locatie, geregeld door mr. Oskam.
In 1935, Max Euwe was nog net geen wereldkampioen, kwam het boekje uit met de titel: Oom Jan leert zijn neefje schaken. Dit boekje maakte Max Euwe met de in Rotterdam geboren onderwijzer Albert Loon. Albert Loon tekende voor de didactische en pedagogische kant en Max Euwe voor de schaaktechnische kant. Het boekje werd, naast een groot succes, ook een klassieker. Het wordt nog steeds herdrukt. Max Euwe ging zich hierna nadrukkelijker inzetten voor het schoolschaak.
De grootste radioster van de jaren dertig werd Max Euwe. Als radioster trad hij in 1931 voor het eerst op in een speciaal door de VARA georganiseerde simultaanwedstrijd met tien tegenstanders. Omdat ieder moment een zet kon worden gedaan bleek een doorlopend radioverslag mogelijk. Dat zo’n wedstrijd speciaal voor een radio-uitzending werd opgezet zou men als een startpunt van de mediasport kunnen beschouwen. Begin jaren dertig wist vooral de VARA van Euwes populariteit te profiteren. Samen met de AVRO werd Max Euwe tot mediaheld gemaakt. Euwe verzorgde vanaf 1932 o.m. voor de VARA (RVU) schaakcursussen. Schaken was een sport in opkomst.
In 1951, 75 jaar geleden, werd het eerste NTS-Journaal uitgezonden. Het Journaal opende met de strijd tussen Max Euwe en Jan Hein Donner om het kampioenschap van Nederland. In huize Euwe stond alles op z’n kop, zo vertelde zijn oudste dochter Caroline in het interview. In 1956 werd het eerste NOS-Journaal uitgezonden.
Begin 1956 werd Max Euwe erelid van de Koninklijke Nederlandse Schaakbond (KNSB). In dat jaar besloot hij te stoppen als leraar Wiskunde aan het Amsterdamse meisjeslyceum. Hij was hier 30 jaar, met enkele onderbrekingen, met veel plezier leraar geweest. Het was de tijd van de introductie van de computer in het Nederlandse bedrijfsleven. Dit trok al vroeg zijn aandacht. Vijftien jaar lang vervulde hij, in verschillende functies, een pioniersrol op dit gebied.
Hans Reismann, een Rotterdamse journalist, tekende op: ‘Euwe heeft altijd hard moeten werken, maar hij vond dat zelf de gewoonste zaak van de wereld. Het heeft hem volgens eigen zeggen ’geen kwaad’ gedaan. Tot zijn 55ste heeft de doctor in de wis- en natuurkunde het niet breed gehad. ‘Ik heb nooit financiële zorgen gekend, maar ik ben pas van een zekere welstand gaan genieten toen ik met de computerkunde in aanraking kwam.’ We zouden hem nu een hardwerkende Nederlander noemen.
Hij trad in dienst bij de Amerikaanse computeronderneming Remington Rand en bezocht Amerika begin 1957, samen met zijn vrouw, om Remington Rand-cursussen te volgen. Bij zijn bezoek aan de befaamde New Yorkse Manhattan Chess Club speelde hij twee partijen tegen de 14-jarige Bobby Fischer. De eerste partij, op Bobby’s verjaardag, won hij in 20 zetten door een mooie combinatie, de tweede werd remise. Euwe was onder de indruk van deze 14-jarige jongen die in 1957 schaakkampioen van Amerika zou worden! Bij terugkeer in Nederland vertelde Max Euwe de aanwezige pers: ‘Deze jonge schaker kan zeker tot de meesters worden gerekend. Hij doorziet nagenoeg alle, ook de meest onverwachte spelsituaties.’
Ook vertelde hij de pers dat hij niet meer meedeed aan het Nederlands Kampioenschap Schaken en vrijwillig zijn titel afstond. Zijn nieuwe baan eiste al zijn tijd op. Jan Hein Donner volgde hem in 1957 op als schaakkampioen van Nederland.
Max Euwe deed ook mee aan een actie tegen kanker!
Eind 1958/begin 1959 deed Max Euwe mee aan een actie voor het Koningin Wilhelmina Fonds. Hij deed dit met niemand minder dan Prins Bernhard. Ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de Vereniging ‘De Nederlandse Dagblad Pers’ boden de uitgevers van de dagbladen gratis advertenties aan voor deze actie. Het was een prijsvraag met een eerste prijs van 10.000 gulden, belastingvrij. De oplossing kon middels briefkaarten worden ingestuurd. Een briefkaart kostte 8 cent en per oplossing moest 25 cent worden bijgeplakt met een maximum van vier oplossingen per briefkaart. Dit ingevolge de voorschriften der Posterijen.
Carrière in de automatisering
Eind 1959 werd hij directeur van de Stichting Studiecentrum Administratieve Automatisering. Een bekend patroon herhaalde zich. Lezingen en lessen geven, studeren en artikelen schrijven. Nu niet over schaken maar over automatisering. Over dit onderwerp bestonden er nog nauwelijks Nederlandse boeken. Max Euwe ging ze schrijven. Radio en tv wisten hem nog steeds te vinden. Teleac, de opvolger van Radio Volksuniversiteiten Holland (RVU), zou later met Max Euwe tv-lessen gaan uitzenden over de computer en twee series over schaken.
Zijn hoogtepunt was ongetwijfeld de benoeming in 1964 tot bijzonder hoogleraar Methodologie van de Automatische Informatieverwerking aan zowel de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam (nu Erasmus Universiteit) als de Katholieke Hogeschool te Tilburg (nu Tilburg Universiteit). Een jaar later werd hij in Tilburg bevorderd tot hoogleraar en directeur van het Rekencentrum en ging hij ook in Tilburg wonen. Hij was de allereerste hoogleraar Informatica, zoals we dit nu zouden noemen. Alhoewel onderbelicht was dit misschien wel de belangrijkste en gelukkigste periode in zijn werkzame leven. Belangrijker nog dan zijn wereldkampioenschap in 1935. Hoogleraar worden was sinds zijn promotie in 1926 nooit ver uit zijn gedachten.
Toch weer schaken
In 1971 ging Max Euwe weer een nieuwe uitdaging aan als President van de Wereldschaakbond (FIDE) met als hoogtepunt, tijdens de Koude Oorlog, de match om het wereldkampioenschap in Reyjavik (IJsland) tussen Boris Spassky (Sovjet- Unie) en Bobby Fischer (Verenigde Staten van Amerika) in 1972. Fischer won.
In deze periode schaakte hij op hoge leeftijd weer bij Volmac Rotterdam waar hij af en toe logeerde bij Corry en Piet Vreeken, die in Vlaardingen en Maasluis hebben gewoond. (Corry was een coryfee bij het damesschaak, jarenlang voorzitter van Volmac Rotterdam en een goede vriendin van Max Euwe en Joop van Oosterom. In 1987 kreeg zij van de FIDE honorair de titel vrouwengrootmeester. Zij overleed vorig jaar op 91-jarige leeftijd.)
Op 1 april 1980, precies vier jaar na de oprichting van elektronicabedrijf Apple door Steve Jobs, werd Teletekst in gebruik genomen. Max Euwe opende en speelde een partijtje schaak met Wim Stokla dat live op Teletekst werd uitgezonden. Er waren toen nog maar weinig tv-toestellen waarop Teletekst beschikbaar was.
Ter gelegenheid van zijn 80ste verjaardag zond Henny Vijgeboom (een bekende Rotterdamse schaker, bestuurder, organisator en journalist) een felicitatiebrief met wat herinneringen aan Max Euwe. Hij vond dit leuk en schreef terug: ‘Beste vriend Vijgeboom. Er zijn veel felicitatietelegrammen en andere bewijzen van feestelijk medeleven bij ons binnengekomen en ik wil ook u heel hartelijk dankzeggen voor uw vriendelijke belangstelling die Caro en mij bijzonder goed heeft gedaan. Alle goeds, M. Euwe.’ Het was een van de fijnste brieven die Henny Vijgeboom ooit ontving.
Henny Vijgeboom, zo vertelde hij vaak, had in 1957 meegedaan aan de VARA-TV quiz ‘Weet wel wat je waagt’ van de destijds immens populaire Theo Eerdmans, met de oogverblindende Maud als assistente. Zijn onderwerp was schaken. Hij eindigde met nul punten door het missen van de laatste vraag. Later kwam hij Max Euwe ergens tegen. Die stapte glimlachend op me af en zegt: ‘Jammer dat je die laatste vraag in de quiz miste…’ Hoezo er waren erg moeilijke vragen bij. Euwe glimlachte en zei: ‘De VARA had mij gevraagd vier lastige vragen te verzinnen…’ Ik bedankte hem en zei: ‘Als u nog eens wat weet…’ Mijn idool kon er om lachen; ik alleen maar als een boer met kiespijn.
Henny Vijgeboom (1923-2004) overleed aan de gevolgen van kanker.
Begin 1981 was Max Euwe betrokken bij het eerste nummer van het blad van de pas opgerichte Computer Schaakvereniging Nederland (CSVN). Hij vond toen dat er in het computerschaak veel te veel nadruk werd gelegd op ‘brute force’. Hij hoopte op een combinatie van berekening en patroonherkenning die de computer beter zou kunnen maken. Twee Rotterdammers die vanaf het eerste uur betrokken waren als bestuurder bij de CSVN waren Jaap van den Herik en wijlen Jan Louwman, ook wel Vader Computerschaak genoemd. Al in 1979 had het softwarebedrijf Volmac 100.000 gulden uitgeloofd voor het computerprogramma dat Max Euwe voor 1 januari 1984 zou verslaan. Van zo’n uitdaging kwam het niet. Helaas heeft Max Euwe de doorbraak van de personal computer (met veel schaakprogramma’s) niet meer mogen meemaken.
Blijvende herinneringen
De schaakstelling is de ‘Parel van Zandvoort’ uit de 26ste WK-partij in 1935
In augustus 1981 overleed Max Euwe, 80 jaar oud. Na zijn overlijden kwamen er twee fraaie postzegels uit.
Op 8 november 1986 werd door zijn weduwe, Caro E. Euwe Bergman, het naar hem genoemde centrum in Amsterdam geopend onder toeziend oog van burgermeester drs. E. Van Thijn. Van Thijn was ook een schaakliefhebber. Een nieuw initiatief in Rotterdam is de ontwikkeling van een Max Euwe Centrum aan de Maas, Mecca 010 gedoopt.
Tegenover de Erasmus Universiteit ligt het Brainpark. De Max Euwelaan is een belangrijke verkeersader in dit park. Zijn weduwe onthulde hier in 1988 een plaquette ter ere van haar man. Dit was een initiatief van een firma van projectontwikkelaars die in het Brainpark een nieuw kantoor hadden geopend. In de hal van dit kantoor had het Max Euwe Centrum een tijdelijke tentoonstelling ingericht. Namens de gemeente woonde baron Schimmelpenninck – van Oije de onthulling bij. De komende jaren gaat dit Rotterdamse verhaal verder met nog grootsere plannen.
Overlijden van de biograaf van Max Euwe
In 2020 overleed de 76-jarige Alexander Münninghoff aan de gevolgen van kanker. Hij schreef het prachtige boek: ‘Max Euwe, biografie van een wereldkampioen’. Uitgegeven in 1976, in 2001 kwam er bij New in Chess een vertaling in het Engels uit.
In de aanloop naar de twee Max Euwe Schaaktoernooien worden artikelen gepubliceerd over de ‘Rotterdamse jaren’ van dr. Max Euwe.
Teun Koorevaar
Oud-voorzitter Rotterdamse Schaakbond (2002-2009) en medeorganisator van Schaken tegen Kanker toernooien