door Teun Koorevaar, Vlaardingen, 31 maart 2026
Vorige week dinsdag, 31 maart, had ik een ontmoeting met Jaap van den Herik om bij te praten over Max Euwe, het Max Euwe Centrum in Amsterdam, de stichting Corry Vreeken, de twee Max Euwe-toernooien in het kader van Schaken tegen Kanker, en natuurlijk computerschaak en kunstmatige intelligentie. Dat laatste onderwerp kwam extra tot leven omdat ik recent een experiment ben gestart met een schaakrobot tijdens schaaklessen voor basisschoolkinderen.
De ontmoeting vond plaats in het Deltahotel aan de Maas in Vlaardingen, waar in mei de twee bijzondere Max Euwe-toernooien worden georganiseerd.
Jeugd en schaakcarrière
Jaap, geboren in 1947 in Rotterdam-Hillegersberg, raakte al op jonge leeftijd besmet met het schaakvirus. Hij werd jeugdkampioen van Rotterdam en later ook studentenkampioen van Nederland. In de beslissende ronde van het studentenkampioenschap moest hij het opnemen tegen Ton Timman, de oudere broer van Jan Timman.
Zoals zoveel jonge schakers droomde hij ervan wereldkampioen te worden. Al snel besefte hij echter dat Jan Timman een grotere kanshebber was. Met humor vertelde Jaap een anekdote over een busreis naar Antwerpen, in het kader van de legendarische wedstrijden tussen Rotterdam en Antwerpen. Achterin de bus zaten Hans Böhm en Jan Timman, terwijl Jaap zijn vriendin Letty had meegenomen. Timman merkte op dat het met Jaap waarschijnlijk niets zou worden in het schaken, omdat hij zo verliefd was. Deze anekdote is ook terug te vinden in het recent verschenen boek Herinneringen van twee schaakvrienden van Böhm en Timman.
Jaap was lid van verschillende verenigingen: SV Kralingen, SG Overschie en SV (Volmac) Rotterdam. Een markante periode vormde de afsplitsing rond Goris en de Nieuwe Rotterdamse Schaakbond (NRSB). Goris was zijn wiskundeleraar op het Marnix Gymnasium, Jaap volgde hem aanvankelijk, maar keerde later terug naar de RSB (Overschie en Volmac Rotterdam).
Studie en loopbaan
Na het Marnix Gymnasium ging Jaap wiskunde studeren. Mede op advies van zijn mentor, prof. dr. ir. H . van Bekkum, besloot hij van zijn hobby zijn beroep te maken. In 1983 promoveerde hij als een van de grondleggers in Nederland op het gebied van Kunstmatige Intelligentie (zie verderop).
Tijdens mijn werkperiode bij de Rotterdamse Verzekering Sociëteit (RVS, 1961–1969) ontmoette ik collega’s als mr. Pitlo, De Jong en Dannijs, allen actief binnen de Rotterdamse Schaakbond. Jaap kende hen eveneens goed.
Max Euwe en persoonlijke herinneringen
Jaap opent op 16 en 20 mei de Max Euwe-toernooien, die dit jaar in het teken staan van Schaken tegen Kanker. Hij doet dit als bestuursvoorzitter van het Max Euwe Centrum in Amsterdam, een functie die hij sinds medio 2024 bekleedt als opvolger van grootmeester Paul van der Sterren.
Het doel van de toernooien is geld in te zamelen voor palliatieve zorg voor kankerpatiënten. Max Euwe zette zich destijds in voor het KWF. Alle deelnemers ontvangen een fraaie Euwe-herinneringsmedaille.
Jaap vertelde een treffende anekdote over Euwe:
“Tijdens een groot schaakevenement (sluiting van de oude RAI) in Amsterdam gaf Euwe simultaan. Ik mocht ook optreden als simultaanspeler en speelde o.a. tegen Dirk Brouwer, een kleinzoon van Euwe. ‘Wat leuk dat u tegen hem speelt ‘ zei Euwe. Helemaal aan het eind kwam Dirk huilend naar me toe en vroeg: “Waar is opa?” Euwe had voor zijn doen niet goed gespeeld (vond hij zelf ) en was inmiddels zonder verder nadenken vertrokken. — Hij was zijn kleinzoon gewoon vergeten.– Uiteindelijk hebben we zijn moeder Fietie, dochter van Max Euwe, kunnen bereiken, en die kwam hem ophalen.”
Een mooi voorbeeld van de verstrooidheid die soms bij schakers voorkomt.
Jaap had altijd goed contact met Fietie Euwe, mede omdat zij elkaar ook regelmatig troffen tijdens hun werkzaamheden aan de TH Delft. Euwe hielp Jaap bovendien aan een introductie bij oud-wereldkampioen Botwinnik, in het kader van zijn onderzoek naar computerschaak.
Mijn (TK) herinnering aan Max Euwe dateert uit 1969 toen ik zijn colleges Methodologie van de Electronische Informatieverwerking volgde aan de Nederlandse Hogeschool te Rotterdam.
Wetenschap en visie
Op 21 juni 1983 promoveerde Jaap op het proefschrift Computerschaak, Schaakwereld en Kunstmatige Intelligentie. Zijn promotoren waren Henk Lombaers, Adriaan Dingemans de Groot en Joop Doorman (zoon van Schout-bij-nacht Karel Doorman). Euwe maakte dit helaas niet meer mee; hij overleed in 1981.
Een interview met Jaap van Jan Jacobs in de Volkskrant van 18 juni 1983, drie dagen voor Jaaps promotie
Tijdens de promotie vond een memorabele discussie plaats tussen De Groot en Jaap. De Groot stelde dat computers nooit wereldkampioen zouden kunnen worden, omdat intuïtie niet te programmeren is. Jaap was het daar niet mee eens. De rector beëindigde het debat met de woorden:
“Heren, uw tijd is voorbij. Het is remise.”
Twee weken later ontving Jaap van het blad Intermediair het verzoek een kort commentaar te geven op een artikel dat ter publicatie aangeboden was door Prof. dr. A.D. de Groot (zie ref. 1983). Het was getiteld: Over schakers-intuïtie of de blinde vlek van Van den Herik. Jaap tegen zijn vrouw: “Wat een geweldige vechter is die man om dit onderwerp met zoveel verve te verdedigen!”
Veertien jaar later versloeg Deep Blue wereldkampioen Garry Kasparov — een historische bevestiging van Jaaps visie.
Adriaan de Groot is vooral bekend van zijn proefschrift Het denken van den schaker en was evenals Jaap bevriend met Max Euwe. In 1936 schreef hij een uitgebreid psychologisch artikel onder de titel: Rondom Euwe’s Wereldkampioenschap.
Aan het eind van het leven van De Groot ging Jaap hem samen met zijn vrouw op Schiermonnikoog bezoeken. Jaap: “Adriaan, graag bedank ik je voor je begeleiding over vele jaren.” De Groot tegen Jaap: “Dank je. We waren het zelden eens, maar we mochten elkaar graag.” Een mooier compliment kun je van je vriend en promotor niet krijgen.
In januari 2017 was Jaap te gast in het radioprogramma de Nieuwsshow van de Tros. Hier ging het onder meer over de vraag of intuïtie programmeerbaar was. Jaap vond van wel natuurlijk. Op schaaksite.nl was ik een serie artikelen gestart over AI en denksport. Zie het standpunt van Jaap in Mysterieuze spelers ‘Magister’ en ‘Master’ zijn ontmaskerd. In 2016 publiceerde ik het artikel Kan ‘Giraffe’ leren schaken? Dit ging over AI en schaken, DeepMind en Demis Hassabis.
Jaap heeft een indrukwekkende academische loopbaan opgebouwd aan universiteiten in Delft, Leiden, Tilburg en Maastricht. Bij zijn afscheid in Leiden (2021) werd hij benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Zijn afscheidsrede droeg de titel De kracht van de blinde vlek. Een knipoog naar het Intermediair-artikel.
Hij benadrukt dat het schaakspel wetenschappelijk nog altijd niet volledig is opgelost. Volgens hem zal dat mogelijk pas in de aanloop naar 2050 gebeuren, mede door de complexiteit van het schaakspel en de beperkingen van huidige (quantum)computers.
Schaakrobot in het onderwijs
De opkomst van (home)computers die kunnen schaken heeft Jaap vanaf het begin gevolgd en er veel over gepubliceerd zowel in het blad van de CSVN als het ICGA Journal (IGCA staat voor International Computer Games Association). Ook was hij schaakjournalist van het dagblad De Telegraaf. Een van zijn bekendste artikelen uit het ICGA Journal is Computer Chess: From idea to Deep Mind uit 2018 met een reprint in 2023 voor het ICGA-Congres in Amsterdam.
Schaakrobots bestaan al langer, maar recente technologische ontwikkelingen maken nieuwe toepassingen mogelijk. Tijdens het Erasmiaans Schaakfestijn 2023 werden al diverse (zelfgebouwde) robots getoond.
In ons gesprek presenteerde ik een nieuwe commerciële schaakrobot die wordt ingezet bij schaaklessen voor basisschoolleerlingen. De robot biedt meer dan alleen speelmogelijkheden: hij heeft ook educatieve functies en interactieve toepassingen.
Jaap was onder de indruk van het ontwerp en de didactische mogelijkheden. De robot is gecertificeerd door de European Chess Union (ECU) en zou mogelijk ook interessant kunnen zijn voor het Max Euwe Centrum in Amsterdam.
Stichting Corry Vreeken
In 2012 richtte Jaap samen met Herman van Bekkum, Piet de Jong en Monique Stam de stichting Corry Vreeken op. Doel is het levend houden van de nalatenschap van Corry Vreeken en het stimuleren van het meisjesschaak.
Corry, voormalig voorzitter van SV Volmac Rotterdam, stond bekend als de ‘Grande Dame’ van het Nederlandse schaken. Zij en haar man waren bevriend met Euwe, die regelmatig bij hen op bezoek kwam.
Het voorzitterschap wordt binnenkort door Jaap overgedragen aan een nieuwe generatie, met Jessica Derksen-Harmsen als opvolger. Jaap blijft voorlopig betrokken als vice-voorzitter.
Tot slot
Op zaterdag 9 mei vindt het Corry Vreeken Jeugdtoernooi plaats in Maassluis, gevolgd door het Max Euwe Jeugdtoernooi en het Max Euwe snelschaaktoernooi in Vlaardingen (16 mei) en de viering van Euwe’s 125ste verjaardag, eveneens in Vlaardingen. Het beloven drukke, maar bijzondere weken te worden.
Jaap gaf mij bij het afscheid nog interessant leesmateriaal mee, waaronder zijn Liber Amicorum – The Tilburg Years.